Pte Oyate   (The Buffalo People)


This tale in english!

1.   Heceš maka akanl nahanĥcin tuweniĥcin unšni k'un he ehan nakeš heceya wicaša-tokahe tawicu kici kal eti keyape lo.

2.   Yunkan he waziya eciyapi na tawicu kin iš Wakanka eciyapi kin epi k'eyaš wana wicaša akantula ahipipi ške lo.

3.   K'eyaš Waziya atayaš tokatakiya ecaca wiyukanšni, anpetu opta imagaga-ic'iyin na hanhepi can ištinme cin hehanyela wiyukcan'.

4.   Tawicu kin iyeštuka tokeca ... he iš ohinni tokatakiya wiyukcan na cinca yukinkteĥcin keyapi'.

5.   "Wicaĥca, eša wana cinca unyuke ceš,"eya canke heceš wanz'i kagapi - canke wana iyehanitu yunkan tunpi'.

6.   Wicincala wan ... hunhi, winyan waštepi cinla, pehin kin sapsapa na hanskaska, išta kin sapyela, iha ece-unla ca yunkapi ške lo.

7.   Ho, yunkan nakeš hehanl Waziya wihaha ... "Hunhe, micunkši, winyan miciwaštela ye lo!" eyašna kignala ke'.

8.   Canlwašteya cinca yukanpi canke awanglak icaĥ-kiyapikta un škanpi ke'. Yunkan wana waniyetu yamni sapiyayela na iyecinka oiyankela yunkan hehanl ake wana winyan k'un taku-cin taninšni na hakeya heya ke':

9.   "Wicaĥca, eceš ake cinca-unyukinkte," eya canke "Ho wo, niš niyeke cin," eya ke'. Heceš ake wanz'i yuhapi yunkan ake wanaš wicincala ca cuweku kin e eyap ca ke'.

10.   Winyan nump akeyecelya ĥopĥopapi caš wana canlwašteya unkte sece c'un, hehe, wana akeš Wakanka k'un canl-waĥtešni taku ce taninšni, na unhanketa wana ake cinca-yukinkteĥcin ke'.

11.   Heceš wana iciyamni-cincatun yunkan hehanl nakeš hokšilala wan t'insyela icaska-kagap s'e yuhala ške'.

12.   Ho, hetanhan yin na ake wana wicincala wan yuha k'eyaš he ošteka ške'. Pehin na išta ko zizi na ite yeš ko ziya-ska ca wicaša iyececašni ke'.

13.   Itankaku wan hehanl yuhapi ke'. Ake iš-eya zi-winla ca cuweku iyekceca .... wana yunkan tokaheya wincincala nunpa išta kin na pehin kin sapyela na yunkan hokšila wan wana hanskela ca waš'akya opeiciya yuhapi; na hakakta kin heniyos wicincala zizipila ke'.

14.   Ho, henakecapi yunkan hehanl inayanpi kin imna hunše inunpa cante šicešni, wana eyaš wicaša icaĥyinkte cin k'un igluštan ke'.

15.   Kaĥmi wan oblaye-owaštecaka ca el išnala tipi .... ecin tuweni unšni, nahanĥci oyate wanica ....

16.   Wamakaškan waskuyeca ko ota canke takuni icakizešni hecel unpi na wakanheza kin iš hece škaltukel icaĥ ayapila ....

17.   Hecel tohanhunniyan kin unpikte s'e wacinpi k'un, anpetu wan el cincapi kin koškalaka ca atkuku yanke cin el hi na heya ke':

18.   "Ate, leceya lila omani-wakincica ye lo .... Ito ka wi mahel iyaye cin hecetkiya mninkte," eya yunkan atkuku kin wacin-nunpa-hingnin na iyokišni'.

19.   "Hehehe, cinkš, nakun tuwa iĥanhan mninkte ecin k'eyaš takunl ikušekta yunke lo," eyaya k'eyaš hecenaš wanaĥunšni kakena icimani-iyaya ke'.

20.   Tohinni tokiyani yapšni canke iyaye c'un hetanhan hakataku kin iwatokiyapiĥca ekta etunwan unpi ke'.

21.   Yunkan anpetu wan el iyuha enanakiya wowaši ecunpi na atkukupi kin tankal tiyopikiyelacankazip yankahan ke'.

22.   Yunkan ungna, "Cunkši, nisunkala le-anpetu kin glikte lo," eya ke'. "Ito tokaš," naĥmaĥma eyapi na heceš wowaši ecunhanpi yunkan ungna iš hehanl anatanpi ke'.

23.   "Ate, ate, wicayake, misun lehanl glikta kehe c'un, ma ka wiyoĥpeyatanhan ku tka išnala kušni ye. Winyan wan aku we!" eya okaškap s'e unpi ke'.

24.   Wi kuciyela canke iyuha išta nape un aohanzi-kiya nazinpi yunkan kiyela sam kupi kin ecel winyan wan išta na pehin ko sapsapi na iš-eya lila owanyakwašte ca aku-he'. Išta kin tankinkinyan-mimama na pehin kin wiyakpakpa ke'.

25.   Heceš šcepanku-tokapa k'un nupin itkop inyan kapi ... hena iyewicanceca canke wancagna išna-šcepanyeic'ilapi.

26.   Isto anunkatanhan koyakyapi na akupi ike', yuonihanyan.   "šcepan, šcepan," eyaya wiyuškinyeĥcin akupi na timahel akiyagla ke'.

27.   Waštelakapi na ehaš iwitkotkoke s'e ahan-nazin kuwapi ke'. Taku wašte yuhapi kin iyuha k'un ahiyayapi na wana kal owank-pikiya škanpi canke kohanape wicayanka yunkan tankaku-pi zi-winla k'un tiyopa el hinazinpi na ahiyokas'inpi ... iš-eya šcepanku wanglak-wacin.

28.   Ho, k'eyaš cuweku kin wicakišica ke'. "Ako glapi na," eyapi na akeš "Ektan šcepan wanunkinciyakakteĥcin!" eya okiciizizpi canke šika zi-winla k'un šiglapi na hehanyela el yešni maniltukel ece-unpi ke'.

29.   Hetan tonacanka yunkan ake koškalaka k'un atkuku yanke cin el hi na ke': "Ate, leceya omani-wakinica ye lo. Hehanl wi hainpe cin hecetkiya mninkteĥcin ... " eya ke'.

30.   "Hehehe, cinkš, tawicu-yatun na wana owanzila yaun na mitakoza icagakte sece c'un ... teĥiya waehe lo ... nakun tuwa iĥanhan-mnikte ecin k'eyaš takunl ikušekta yunke lo," eyaya k'eyaš hecenaš ake kakena iyaya ke'.

31.   Tankeku k'un ecanl šcepan-tunpi kin iwinkiapi un atayas le misun toki iyaya ce ecinpišni;   k'eyaš tankakupila k'un hena ekta etunwan unpila ke'.

32.   Tonacan yunkan wana hinhanna wi u kin eciyatanhan ku ke';   ho, k'eyaš ake wanaš išnalašni, winyan wan ake kicica ke'.

33.   kiyela kupi kin hehanni winyan wan pehin zizi waštešte, ne iyeke c'eyaš nakun wi iheye cin lecel zi-ska ca ownayak wowinihan s'e lececa ke'. šcepanku nunp iyewicakceca canke hena epi ca iš hehanl itkop yapi na istokoyakyak itokakinkin iyuškinyeĥcin akupi na aglipi ke'.

34.   Wana wikoškalaka kin šakpepi, yamni išta pehin ko sapsapapi na yamni iš pehin zizipi, na eya toktuke c'eyaš iyuha winyanwašte-iyakapapi ke'.

35.   Nake koškalaka k'un hehanyela omani-wacinšni, winyan nunp awicagli na op iyuškinyan un ke'.

36.   Hece unpi k'un wana tawicu-tokapa k'un iglušaka ke'. Canke šcepanku nunp iyewicakceca k'un hena epi ca itomni s'e iyuškinpi un ehaš taku tokeya ipatakta taninšni škanpi ke'. Taku cikcik'ala wakanyeja-tawa kin hena iyuha kitanyan swuyela ipatahanpi ke'.

37.   Iyecala s'e wana iš hehanl inunpa-agli k'un he iglušaka ca tanka aya ke'. Canke šcepanku zi-winla kin nupin iš-eya iyeceĥcin wakaĥ iyankapi ke'.

38.   Wana wi tona hecel škanpi yunkan ungna anpetu wan el wicaĥala kin tiyopa-itankal yankin na can-kajipahin na cinca kin kipan ke'.

39.   "Cinkš, kaki ka wiyo^peyata bloya wankin na itokaga ihanke kin el mni kin ekta ipuš'inyan ihunni kin hetulaĥcin mitakoš iyayin na toki iyaya taninšni ye lo," eya, canke hecenaĥcin koškalaka k'un ektakiya inyankin na hel iguga tankinkinyan canke oko wan etan aokas'in ke'.

40.   Yunkan wicayušin'inyaye s'e, pte-winyela wan wayašlašla hiyayin na cincala wan heceya-tunpila ca hu ogloglokaheya ihakap yela ke'.

41.   "Hehehe, tokeške waĥ'an huwo? &nbps; Pte-winyan wan bluze lo!" ecin na hecena lila glicu ke'.

42.   Tiyata wana hecel-okaĥnigape laka tankeku k'un nupin el upi ke':   "Misun, misun, toka he?" eyap canke, "Tanke, nišcepan hokšila wan miciyuha ye lo," eya ke'.

44.   "šcepan, miye," eya okicidcis icupi na ho, hetanhan ihanhan s'e yuha ece-unpi ke'.

45.   Ake inunpa-can seca hanl wicaĥcala k'un tiyopitankal cankaji-yankahan yunkan ungna heya ke':

46.   "Cinkš, kaki ka canpa-hu k'eya pamna he cin hel mitakoš mahel iyaye c'eyaš etan kušni ye lo," eya canke wana ake he taku toka kin nupin slolyapi un koškalaka k'un ekta inyank ihunni ke'.

47.   Canpahu kin paokoko na sam etunwan yunkan wagmeza santuhu wan suta na wašte ca hanskeya icaga ke';   na isakip wanji iš-eya ula k'eyaš nakeš hinapela ca nunujela ke'.

48.   Kakel tate-hiyu canšna icikoyake sešna kawins-iyaya hanpi ke'.

49.   Hecena hehanl tankšitku hakakta k'un hena agli-owicakiyaka canke ekta niyašnišni ihunnipi ke'.

50.   Kaglayapi hanl wanaš šcepankupi k'un hokši-wašte wan aloksohan wapamna aohomni glicu ke'.

51.   šehanl eš wicincapila canke psipsil ehaš tukte-unma tokeya icukta taninšni kuwapi ma yuha inyank kiglapi ke'. "Mitoška, mitoška," eyaya kigna aglapila ....

52.   Ho, hetanhan ihanhan-s'e toškakupila kin lila teĥilapi na ohinni awanyak yuha unpila canke ehaš cepankupi kin takuni iksapešni un ke'.

53.   Wakanheja tuktel yukanpi can oiyokipi canke tiwahe kin ataya canl-wašteya unpi yunkan tohanl ungna wicaĥcala k'un tankal yankahin na heya ke':

54.   "Mitakoja tokapa kin micicaupi ye!" eya canke tunwincu nunp ohinni gluha unpi k'un hena ahipi na tunkašitku šiyute akanl egnakapi ke'.

55.   Kakel aisiya kiglapilaka ca hecean wicaĥcala k'un heya ke':

56.   "Ho, takoja, anpetu kin le tanyan wanyanka yo .... towanjica na wašte ye lo, iwicakibleze cin heca ye lo ... Le nitaanpetu ce ... anpetu-lececa ca el maka ayalikta ce ...

57.   "Maka kin le awali tka wakan ye lo .... canke heun ohinni wakan-laya amawani ye lo ...

58.   "Niš-eya hecel ayalikta ce ... ho, takoja, si-leciyatanhan un ihan yo ... hecel ... ho, hehanl unma kin ... hecel!"

59.   Tohanyan hecel wakaneja kin mani-unspekiyahe c'eyaš unmapi kin iyuha otakiya škinciyapi canke tuweniš ablezešni ke'.

60.   "Ho, cunkš, nitoškala icupi ye!" eya-pan canke tunwincu k'un nupin hiyupi na glakiyagla ke'.

61.   Ihinhanna yunkan ake eceĥcin ecun ... "Mitakoja-hakakta kin micicaupi ye!" eye canke wana iš-eya tunwincu k'un ahipi na tunkašitku šiyute akanl egnakapi ke'.

62.   Kicišnala yunkan hehanl heya ke':

63.   "Ho, takoja, anpetu kin le tanyan wanyaka yo ... ahanziya, išityowicašniješni ... asasyela wanke lo ... le nitaanpetu ce ... anpetu lececa ca el maka aya likta ce ...

64.   "Takoja, wanmayaka yo. Maka kin le awali ye lo ... Ho, tka wakan, kin he un ohinni oholaya amawani ye lo ...

65.   "Niš-eya hecel ayalikta ce ... ho, takoja, si-leciyatanhan un ihan yo ... hecel ... ho, hahanl unma kin ... ho!"

66.   Hecel otohanyan takojakpaku mani-unspekiyahec'eyaš unmapi kin abeya škanpi na tuweni leš taku tokun ce ecan kinpišni ke'.

67.   "Ho, cunkš, nitoškala wana icupi ye," eya-pan cnake inyank hiyupi na ikikupila na wana ake yuha škatakta ca taniš tokiyotan lena eyayap.

68.   Ihinhanna yunkan hehanl hey ke:   "Ho, takoja awicaupi na niye ko iyuha upi ye ... taku wanlakakte lo ... " eya canke tiyopa kin ikanye hel ahinajin ke'.

69.   Hokšila kin wana lila škehanhanpi canke tunwicu wicayuha hinajinpi k'eyaš glicu-wacin waš'akya iglašpa-huns'e škanpi ke'.

70.   "Ho, lel ewicagle po," eya canke ecunpi ke'. Yunkan napatakiciyuzapila na akiciyulyuta, tunkašitku kin hehanl ayulyuta ikopeyeĥcin ihanpila ke'.

71.   "Hecetu we lo, takoja!" eya canke ake ihanpi na hankeya ohitika ayapila kin ecel kaoĥ'ankoya s'e ca eglepi, na hankeya, tankapi kin. "Hinun!" eyeye wanwicayakapi canke hecena iĥatata inyank iyayapi ke'.

72.   Hecenaĥcin manipila ...

73.   Akeš wicaĥcala k'un heya ke:   Winunĥca, teĥmiso etan yagnaka hecinhan glou ye!" eya canke heca ota kahi.

74.   Hecena wahinpaspe-oĥloka kin aohomnimni soso na wika hanskaska kaga ke'.

75.   Canyatanhan pseĥti-hato k'eya kcankcanla na laplapela k'un hace wan agli na tanyeĥcin yuktan na cangleška wan kagin na henanl imahel ataya wikan kin glakikinnyan icipasisasa yut'insya iyeyin na cokayelaĥcin cante-kaĥya ĥlokya ayuštan ke'.

76.   Ho, he maka akanl toka-painyankapi kaga ške lo.

77.   Waše un cangleška kin yuĥopĥopin na tuktektel un iyawapikte cin ecekce wapetokya iyun na heya ke:

78.   "Ho, wawanyaka kin gli-witaya po ... tima kiyotakapi na tiyopa kin iyublasya okatan po ..."

79.   Eya canke ecunpi, yunkan hehanl hokšila kin kinunkan can wicak'u na painyankapi kin pacangle iyeyin na tokel el can yekiyakte cin unspe-wicakiya ke'.

80.   Waštelakapi na ohinni ecunkteĥcin canke awanyak-šna wicayankin na unspewicakiya ke ... ecel hankeya sam glawa ko-wayupikapi na imagaga-iciyapi ke'.

81.   Hinhanna na wi u can hokšila kin nupin tunkašitku kici tankal inajinpi na anpetu-ikignipi ke'. Towanjica can he hokšila-tokapa kin tawa; na ahanzi na ablakela can he is hokšila-hakakta kin tawa-iglawa ke'.

82.   Yunkan tohunwel wana ake anpetu-ahanzi hanl painyankapi unpi na škatahanpila yunkan can kin tokel ecunpi na iciĥahinglekiyapi na ecel unma sipa-wakaše na hiĥpaya ke'.

83.   Tuweni unšni, tunkašitkupi kin ecela el yanka canke wana le ĥicahin na gahe s'e ceya yunkan-tunwincu kin iyuha, topapi kin, inyank hihunnipi na, "Ate, tokeške ĥ'anpila he, mitoškala?" eyapi ke'.

84.   "Iše tokašni ye lo, cunkš. Nitoškala wanun-ĥicahela k'eyaš lilaĥcin ksuyeyešni ye lo ... inajin yo, tokoš, heca wica can makicapša icage lo!" eyaya ke'.

85.   Tokapa k'un he e ca ceya canke tunwincu nunp ohinni gluha nupi k'un hena ena kignapi ke ... zi-winla k'un ehanni tokel kiglapi, toškakupila kin e ca ksuyeyešni canke ...

86.   Wana yuasnipi na ake hokšilala kin nupin itap, wakanheja eyap šeca, škatahanpi canke tunwicu kin kiglapi ke'.

87.   Maninl taku ecunpi ca ektakiya glapi yunkan hel šcepankunpi tokapa k'un he wahatkahan ca slohan-kel škan ke'.

88.   Cinca hoiyekiya hunše, el upi yunkan awicayuta canke heyapi ke:   "Iše mitoškala unma wanu-ĥicahela ye šcepan, k'eyaš ksuyeyešni ... wanaš ake he iĥat'a škatapi kin!" eyapi na iyayapi ke'.

89.   Yunkan šcepankupi kin hecetula s'e iĥa, k'eyaš ite-tokecahingla ke'. Taku iyokipišni ...

90.   Iyecala s'e, wana ake tuwe kin iyuha abeya škanpi hanl ungna tantaninšniyan wiwoĥa-tokapa k'un e ca hokši-napatayus gla ke'.

91.   Tunkaku kin eca-tankal yanke ca, tokeya wanyakin na cunwintku-tokapa kin owicakiyake'.

92.   "Cunkš, nišcepan takomni taku iyokipišni-iteya kaki ka gle hu wo. Anpetu-cokaya na kata ca hokši-temnite-yinkte lo ... ekta yapi na kigna po, cunkš," eya iwatokiyaĥca ke'.

93.   Hecena wikoškalaka k'un inyank-ic'iciyapi k'eyaš owaš-yapšni, wanaš wiyoĥpeyata ĥe wanglakinya yanke c'un tuktel okiksahe wan el taninšni ke'.

94.   Hecena inyankapi na iš-eya etulaĥcin taninšni ca atkukupi kin tiyatahan ekta etunwan najin yunkan iyecala ake glinapapi na lila kupi ke'.

95.   Itkop wicayin na "Toka huwo, cunkš, nišcepan tayankel yegnapi na lucanl-asnipišni," eyaya k'eyaš ecanl ceyapi na heyapi ke':

96.   "Ate, taku yake, ma k'eya he winyan šni, he pte ye. Ca paha-akotanhan blaye-opta cincala iyowas'inyan icato-naunk gla ca tuweni wicaša-akantu wanji kiglega okihiktešni ye," eyapi ke'.

97.   Hecena iyuha ceyapi, na hokšila wan kakiyaglapi canke, koškalaka k'un iyotan teĥi slolya ke'.

98.   Yunkan hehantu ca tawicu-hakakta kin el hi na kigna ke. "Cante šicešni ye; teciĥila kišto; u wq, kaki unyinkte," eyin na canpa-hu pamna he c'un heciya ai ke'.

99.   Hecana can kin etan top waštešte owotantalaĥca ca waksin na cancan s'e wanhinkpe kicaga ke'.

100.   Na heya ke:   "Gnin na tunkaši icalu wan kangi-hupahu ca yuha k'un he makau," eya, canke hiyoi na kaki yunkan etanhan wiyaka wan icu na un wanhinkpe kin iyuha akiyeceĥcin inyak-tun na hehanl wase iyun na k'u ke'.

101.   (Kangi kin išnala owotanlaĥcin kinyin našna tehanlhanl ihunni kin he un hecun ške'.)

102.   Hecena wanhinkpe kin hena yuha-kiyin na heya ke: "Ho, lena yuha ya. Le wanji iyaye-yeya canšna owotanla yin na tuktel glihan can hetu ca owicayakile kin hena yankapi ket kišto.

103.   "Wan le nakun yuha ya ... tohanl taku teĥika wanji el nayajin can le itazipa el ikoyak-yin na ka homnimni na houmakiya," eyin na tohantan hi kin hehantan wacinhe wan zi, ošteka ca yuĥaĥaya peslete kin el eca-unka yunkan he e ca glujun na k'u ke'.

104.  

To be continued....

From "Buffalo People" "Lakota Tales in Colloquial Style," Ella Deloria, 1937